ԵՊՀ Գիտական տեղեկագիր. Երկրաբանական և աշխարհագրական գիտություններ

1988 թ. Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժը աշխարհի  բազմակողմանի և մանրակրկիտ ուսումնասիրված երկրաշարժերից մեկն է։ Այն ունեցավ ծանր հետևանքներ, և միջազգային հանրությունն աննախադեպ մարդասիրական օգնություն ցուցաբերեց տուժածներին։ Երկրաշարժի առանձնահատկությունների ու ստացված մեծաքանակ փաստական տվյալների ու դրանց վերլուծության արդյունքների, ինչպես նաև հետևանքների, դրանց պատճառների վերաբերյալ գրվել են բազմաթիվ գիտական աշխատանքներ։ Այս ամենը նշանակալի դեր է խաղացել կիրառական սեյսմաբանության և սեյսմիկ պաշտպանության զարգացման գործում։ Հոդվածի հիմնական նպատակն է՝ առանձնացնել կուտակված առավել նշանակալի փաստական տվյալներն ու դրանց վերլուծության արդյունքները, ընդգծել դրանց դերը սեյսմաբանական գիտության զարգացման գործում և նշել հեռանկարային խնդիրները։ Հետազոտության մեթոդաբանությունը հիմնված է փաստական տվյալների կարևորության գնահատման, դրանց վերլուծության արդյունքների, լուծված խնդիրների կարևորության և դրանց հեռանկարների որոշման վրա։ Աշխատանքի արդյունքներն են՝ տրված է Սպիտակի 1988 թ. երկրաշարժի դերը կիրառական սեյսմաբանության և սեյսմիկ պաշտպանության զարգացման գործում; ամենակարևոր փաստական տվյալները առաջին անգամ խմբավորվել են 14 խմբերում; ներկայացվել են լուծված կարևոր խնդիրները։ Առաջարկվում են 7 հեռանկարային գիտական խնդիրներ, որոնք կարող են լուծվել ստացված փաստական տվյալների և վերջին ժամանակների հզոր երկրաշարժերի տվյալների հիման վրա: Նշվում են մի շարք փաստացի տվյալներ և գիտական արդյունքներ, որոնք տարբեր պատճառներով քիչ են հայտնի մասնագետների լայն շրջանակին։

Մեղրի գետի ավազանի գեոմորֆոլոգիական առանձնահատկությունները (զառիթափ և ուղղաբերձ լանջեր, բազմաթիվ ուղիղ և խորը էրոզիոն ակոսներ, խորը ջրհավաք ձագարներ գետերի վերին հոսանքներում, լեռնային ապարների ինտենսիվ ֆիզիկական հողմահարում լերկ լանջերին ու դրանց վրա փուխր բեկորային նյութի կուտակում, որը սելավների պինդ բաղադրիչ է, գետային ցանցի փետրավոր պատկերի գերակշռություն, բոլոր վտակների զառիթափ թալվեգները՝ 119,0–194,5 մ/կմ²-ի սահմաններում, որը ապահովում է ջրային հոսքի մեծ էներգիա և այլն) որոշում են դրա բարձր սելավավտանգությունը՝ յուրաքանչյուր 1–3 տարի (երբեմն մինչև 8 տարի) սելավների հաճախականությամբ: Առաջին անգամ հաշվարկվել են Մեղրի գետի խոշորագույն վտակների ավազանների ձևաչափական գործակիցները (լեմնիսկատներ, բաժանարար գծի երկարության փոփոխություն, երկարացում և ընդարձակելիություն, ինչպես նաև հարաբերական ձև) և ցույց է տրվել դրանց առանձնահատկությունների ազդեցությունը սելավավտանգության վրա:

Սույն հոդվածի նպատակն է՝ հիմնավորել մատրիցային մոդելների կիրառման անհրաժեշտությունը զբոսաշրջության կառավարման համակար-գում՝ Հայաստանի Հանրապետության օրինակով, և ցուցադրել դրանց արդյունավետությունը որպես տվյալահեն որոշումներ կայացնելու գործիք զբոսաշրջության ոլորտում։ Աշխատանքում ուսումնասիրվել է զբոսաշրջության կառավարման համակարգը, մասնավորապես՝ զբոսաշրջային ենթակառուցվածքների, այդ թվում՝ սննդի հաստատությունների և բանկային ծառայությունների (ATM-ների) տարածական փոխհարաբերությունները, և գնահատվել է դրանց մատչելիությունը մատրիցային մեթոդների միջոցով։ Հետազոտության ընթացքում օգտագործվել են գեոինֆորմատիկայի և քարտեզագրության գործիքներ՝ զբոսաշրջային տվյալների տարածական վերլուծության և վիզուալիզացիայի նպատակով։ Նշված մեթոդաբանական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել տարածական փոխկապակցվածությունները և բարձրացնել վերլուծության արդյունքների ճշգրտությունը։ Արդյունքում, ArcGIS Pro ծրագրային ապահովման կիրառմամբ իրականացվել է բանկային ATM-ների տարածքային վերլուծություն՝ OD Cost Matrix գործիքի միջոցով, Երևան քաղաքի օրինակով։ Տվյալ գործիքը թույլ է տալիս բացահայտել և չափել ցանցի երկայնքով ամենացածր ծախս ունեցող ուղիները բազմաթիվ ելակետերից դեպի բազմաթիվ նպատակակետեր։ Արդյունքները ցույց են տալիս, որ մատրիցային մեթոդներն արդյունավետ գործիքներ են զբոսաշրջային հոսքերի և զբոսաշրջային ուղղությունների գրավչության կառավարման համար և կարող են կիրառվել ոչ միայն Հայաստանի Հանրապետության զբոսաշրջության կոմիտեում, այլ նաև դեստինացիոն կառավարման կազմակերպությունների (DMO-ներ) և հասարակական կազմակերպությունների (NGO-ներ) կողմից։

Հայաստանի Հանրապետության գյուղատնտեսության ոլորտում առկա մարտահրավերներն ու խնդիրները զգալի դժվարություններ են ստեղծում հողային և ջրային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության բարձրացմանն  ուղղված  միջոցառումների  մշակման  գործում:  Չօգտագործվող հողերի աճող մասշտաբները, փոքր հողամասերի մասնատվածությունը, ինչպես նաև հողամասերի տարածական կազմակերպման վերաբերյալ տեղեկատվության պակասը դանդաղեցնում են գյուղատնտեսության զարգացումը, խոչընդոտում արտադրության ակտիվացմանն ու ներդրումների ներգրավմանը: Գյուղատնտեսական հողերի արդյունավետ օգտագործումը կարևոր է գյուղատնտեսության համար, և թվային տեխնոլոգիաները ներկայումս լայն հնարավորություններ են ստեղծում դրանց ուսումնասիրության համար: Հատկապես մասնատված, չօգտագործվող հողամասերի և կլիմայի փոփոխության համատեքստում մշակվող միջոցառումները հաճախ պահանջում են համապարփակ գիտական հիմնավորում: Վերջին հաշվով, սա թույլ կտա առաջարկել այնպիսի միջոցառումներ, որոնք կբարձրացնեն դրանց օգտագործման արդյունավետությունը, ինչպիսիք են հողերի միավորումը, կոնսոլիդացիան, խոշոր հողօգտագործողների ստեղծումը, ինչպես նաև կայուն, զարգացող և կենսունակ գյուղատնտեսության համար պայմանների ապահովումը: Բուսականության նորմալացված տարբերության ինդեքսը (NDVI) և խոնավության նորմալացված տարբերության ինդեքսը (NDMI) ներկայումս լայնորեն կիրառվում են գյուղատնտեսական հողերի օգտագործման արդյունավետության ցուցանիշները գնահատելու համար: Դրանց թվային արժեքները ստացվում են արբանյակային պատկերների համապատասխան վերլուծության և գնահատման արդյունքում: NDVI ինդեքսը կարևոր գործիք է բուսական ծածկույթի փոփոխությունների երկարաժամկետ գնահատման համար, մինչդեռ NDMI փոփոխությունները ցույց են տալիս բուսականության խոնավության մակարդակի փոփոխությունները։

Հայաստանի բարձրադիր գոտիականության և կլիմայի դիտարկվող արիդացման պայմաններում հացահատիկային մշակաբույսերի ֆենոլոգիական առանձնահատկություններն ու ֆիտոպաթոլոգիական ռիսկերը ենթական են փոփոխվելու: Հետազոտության նպատակն է գնահատել լանդշաֆտային գոտիականության և ժամանակակից կլիմայական միտումների ազդեցությունը աշնանացան ցորենի հիմնական սնկային հարուցիչների (դեղին ժանգ, գորշ ժանգ, սեպտորիոզ, ալրացող, դեղին բծավորություն) զարգացման ռիսկի տարածաժամանակային բաշխման վրա: Բացահայտվել են հացահատիկային մշակաբույսերի կանոնավոր մշակության հիմնական գոտիները, բնութագրվել են դրանց ֆենոլոգիական առանձնահատկությունները տարբեր ֆիզիկաաշխարհագրական պայմաններում և կազմվել են այդ հարուցիչների ի հայտ գալու ռիսկերի վերաբերյալ քարտեզագրական նյութեր: Հետազոտությունը ցույց է տվել, որ բարձրությունը որոշում է ֆենոլոգիական անհամաժամանակությունը։ Տաքացումն ու խոնավության նվազումը ուղեկցվում են սեզոնային զարգացման արագացմամբ և ռիսկերի վերաբաշխմամբ։ Ցածր լեռնային գոտիներում ռիսկը միջինում նվազում է, իսկ միջին լեռնային գոտիներում՝ աճում: Եզրահանգել ենք, որ անհրաժեշտ է բուսասանիտարական մոնիթորինգի ավելի վաղ իրականացումը, ինչպես նաև դրա առաջնահերթությունների սահմանումը՝ ըստ գոտիականության։

Հոդվածում ուսումնասիրվել են Ահանգարանի ջրամբարի ջրի հոսքերի կառավարման կատարելագործման մեթոդները և անվտանգության ապահով-ման մեխանիզմները։ Բազմամյա հիդրոլոգիական տվյալների վերլուծության հիման վրա որոշվել է ջրի առավելագույն հոսքերի հավանական բաշխումը՝ կիրառելով երեք պարամետրով գամմա-բաշխումը, ինչպես նաև կատարվել է ստացված արդյունքների համեմատություն Գումբելի I տիպի բաշխման հետ։ Հաշվարկները ցույց են տվել, որ 0,1% ապահովվածությամբ ծայրահեղ ջրի հոսքը կազմում է 500 մ³/վրկ՝ երեք պարամետրով գամմա-բաշխման դեպքում, և 657 մ³/վրկ՝ Գումբելի մեթոդով, ինչը 31–32%-ով բարձր է։ Այս ամենի հիման վրա մշակվել է ջրամբարի շահագործման կարգավարական գրաֆիկ՝ ջրի մակարդակի, ինչպես նաև լցման և բացթողման արագությունների նորմատիվ վերահսկմամբ, ինչը ապահովում է ջրային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործում և անվտանգության բարձրացում արտակարգ իրավիճակներում։ Հետազոտության արդյունքները ձևավորում են գիտական հիմք ջրամբարի ռացիոնալ շահագործման և հիդրատեխնիկական կառույցների հուսալիության բարձրացման համար։

Հոդվածում քննարկվում է Արարատյան գոգավորության ռելիեֆի բաղադրիչներից լեռնալանջերի կողմնադրությունների ու թեքությունների հաշվառումը ռազմական գործողությունների պլանավորման և իրականացման գործում։ Դրանց արդույնավետ կիրառմամբ կարելի է ռազմական ենթակառուցվածքներն ու կապուղիները տեղակայել համեմատաբար անվտանգ վայրերում՝ հակառակորդի կրակային միջոցներից պաշտպանված հակադիր լանջերում։ Մեր կողմից կազմված Արարատյան գոգավորության կողմնադրությունների և թեքությունների 1։1000000 մասշտաբի քարտեզներում հաշվված են բոլոր կողմնադրությունների և թեքությունների տարածման շրջաններն ու մակերեսները։ Քննարկվում են դրանց ճիշտ օգտագործումը ռազմական նպատակներով՝ հատկապես մեխանիզացված զորամասերի ու ստորաբաժանումների տեղաշարժման ընթացքում։ Աշխատանքում քննարկվում են նաև լեռնալանջերի լվացման ինտենսիվությունը կողմնադրության տարբեր լանջերում և թեքություններում, որտեղ ակտիվանում են լանջերի տեղատարման ու սողանքային երևույթները։

Հոդվածում իրականացվում է գլոբալ նարկոթրաֆիքինգի համակարգային դինամիկայի համակողմանի վերլուծություն՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով դրա տարածական կառուցվածքին, զարգացման հիմնական օրինաչափություններին և անվտանգային հետևանքներին։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում է նարկոթրաֆիքինգի արտադրման, տարածման և սպառման գոտիների փոխկապակցվածությունը՝ գլոբալ մատակարարման ցանցերի ձևավորման և վերափոխման գործընթացների համատեքստում: Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվել այն աշխարհաքաղաքական, սոցիալ-տնտեսական և ինստիտուցիոնալ գործոնների համակողմանի վերլուծությանը, որոնք ձևավորում և պայմանավորում են նարկոթրաֆիքինգի տարածական դինամիկան, ինչպես նաև դրա հարմարվողականության մեխանիզմներն ու կարողությունները: Հոդվածում կիրառվել են համադրական վերլուծության, աշխարհագրական քարտեզագրման և վիճակագրական տվյալների մշակման մեթոդներ, որոնց միջոցով նույնականացվել են բարձր ռիսկայնությամբ տարածաշրջաններն ու նարկոթրաֆիքինգի հիմնական երթուղիները։ Առանձին ներկայացվել է Հարավային Կովկասի անվտանգային դիրքավորումը՝ որպես գլոբալ նարկոթրաֆիքինգի համակարգում խաչմերուկային տարանցման գոտի։ Հետազոտության արդյունքները ցույց են տալիս, որ նարկոթրաֆիքինգը բազմաչափ անվտանգային սպառնալիք է, որը պահանջում է համակարգային և տարածաշրջանային համագործակցության վրա հիմնված հակազդման ռազմավարություններ։

Հայաստանի Հանրապետության սահմանամերձ գոտու տարաբնակեցման փոխակերպման ու բնակչության թվի շարժընթացի միտումները սահմանային անվտանգության և սոցիալ-տնտեսական հիմնախնդիրների արդյունք են: Սահմանային գոտին կազմում է ՀՀ տարածքի 24.0%-ը: Այս գոտում է գտնվում ՀՀ բնակավայրերի 21,3%-ը, ապրում՝ երկրի բնակչության 7,7%-ը: Հոդվածում դիտարկվում են ՀՀ սահմանամերձ գոտու տարաբնակեցման առանձնահատկությունները, վերջին հինգ տարում փոխակերպման միտումները, սահմանամերձ բնակավայրերի զարգացմանն ու աջակցությանը ուղղված ծրագրերի շրջանակը: Հոդվածի շրջանակում  կազմվել է ՀՀ սահմանամերձ բնակավայրերի քարտեզ:

Հոդվածում դիտարկվում են ռեգիոնալ դեստինացիաների (զբոսաշրջային) կառավարման կազմակերպությունների (ԶԴԿԿ) մոդելների հայեցակարգային հիմքերը և կառավարման մարտահրավերները։ Զբոսաշրջային դեստինացիայի կառավարումը ներկայացվում է որպես համակարգային գործընթաց, որը ներառում է փոխկապակցված գործողություններ՝ ուղղված զբոսաշրջային տարածքների կայուն զարգացման և մրցունակության ապահովմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում զբոսաշրջության կառավարման ռեգիոնալ մակարդակին՝ որպես ազգային և լոկալ մակարդակների միջև միջանկյալ կառավարման օղակի։ Հոդվածում ներկայացվում են ռեգիոնալ ԶԴԿԿ-ների հիմնական ռազմավարական ու բովանդակային գործառույթները և վերլուծվում է դրանց դերը շահակիցների համագործակցության կազմակերպման և զբոսաշրջության զարգացման գործընթացների համակարգման մեջ։ Քննարկվում են ռեգիոնալ ԶԴԿԿ-ների երկու հիմնական կազմակերպչական մոդելները՝ համայնքային ու կորպորատիվ։ Հոդվածում առանձնացվում են այդ մոդելներին բնորոշ կառավարման հիմնական մարտահրավերները՝ հատկապես քաղաքական և ֆինանսական կախվածությունները, որոնք կարող են ազդել կազմակերպությունների գործունեության արդյունավետության և երկարաժամկետ կայունության վրա։ Նշվում է, որ անկախ ինստիտուցիոնալ տարբերություններից՝ ռեգիոնալ ԶԴԿԿ-ները բախվում են համանման կառուցվածքային խնդիրների, որոնց հաղթահարումը պահանջում է պետական  կառույցների և զբոսաշրջային ձեռնարկությունների միջև հավասարակշռված համագործակցություն։ Միաժամանակ ընդգծվում է, որ այդ մարտահրավերների դրսևորումները կարող են տարբեր լինել՝ կախված երկրի կառավարման համակարգից (դաշնային, ունիտար), սոցիալ-մշակութային առանձնահատկություններից և տնտեսական զարգացման մակարդակից։

Բուռն ուրբանիզացման գործընթացները և քաղաքային բնակչության շարունակական աճն ամբողջ աշխարհում մեծացնում են ճնշումը քաղաքային համակարգերի և ծառայությունների վրա։ Արդյունավետ, հասանելի և էկոլոգիապես անվտանգ քաղաքային ծառայությունների ապահովումը դարձել է կյանքի որակի պահպանման և կայուն քաղաքների ձևավորման կարևոր նախապայման։ Քաղաքային ծառայությունների համակարգը (ներառյալ տրանսպորտը, կոմունալ ծառայությունները, թափոնների կառավարումը և այլն) առանցքային դեր ունի քաղաքներում տնտեսական արդյունավետության ու զարգացման, սոցիալական հավասարության և բնապահպանական հավասարակշռության ապահովման գործում։ Այս համատեքստում կայունությունը պահանջում է հավասարակշռված մոտեցում՝ ի մի բերելով ու համակարգելով շրջակա միջավայրի պահպանությունը, տնտեսական արդյունավետությունը, սոցիալական ներառականությունն ու արդյունավետ կառավարումը։ Միևնույն ժամանակ, քաղաքային բնակավայրերը բախվում են մի շարք փոխկապակցված խնդիրների՝ շրջակա միջավայրի աղտոտում, մաշված ու հնացած ենթակառուցվածքներ, ծառայությունների անհավասար հասանելիություն, ինստիտուցիոնալ թույլ համակարգում և այլն։ Այս խնդիրների լուծումը պահանջում է համակցված պլանավորում, «խելացի» տեխնոլոգիաների կիրառում, ինչպես նաև զարգացման ներառական ու երկարաժամկետ քաղաքականության մշակում։ Տվյալ հոդվածն ուսումնասիրում է քաղաքային ծառայությունների կայուն զարգացման գործընթացը՝ վերլուծելով դրա տեսական-հայեցակարգային հիմքերը, կայունության հիմնական սկզբունքները և առկա հիմնական մարտահրավերները։ Քննարկվում են նաև Երևան քաղաքում առկա խնդիրներն ու լավագույն փորձը՝ ընդգծելով ինչպես առկա դժվարությունները, այնպես էլ իրականացվող նախաձեռնությունները՝ ուղղված կայուն քաղաքային ծառայությունների ապահովմանը։